Pojęcie szariatu: między prawem, drogą a etyką
Termin szariat (arab. szarīʿa) bywa w języku potocznym sprowadzany do surowego prawa karnego lub zestawu zakazów. W tradycji islamskiej ma jednak znacznie szersze i głębsze znaczenie. Dosłownie oznacza „drogę do wodopoju” – ścieżkę prowadzącą do źródła życia. Z perspektywy wierzącego muzułmanina szariat to boska droga postępowania, która obejmuje zarówno prawo, jak i etykę, duchowość, praktyki codzienne i relacje społeczne.
W klasycznym ujęciu szariat nie jest jednym spisanym kodeksem. To ideał boskiego porządku, który człowiek próbuje zrozumieć i zastosować poprzez interpretację objawienia (Koranu) oraz tradycji Proroka (hadisów). Z tej interpretacji powstaje fiqh, czyli prawo islamskie w praktyce – system norm i przepisów. Kluczowa różnica: szariat jest uważany za doskonały i boski, natomiast fiqh jest ludzką próbą jego odczytania, a więc może się zmieniać, rozwijać i być przedmiotem sporów.
W dyskusjach publicznych szariat często pojawia się w kontekście polityki, migracji czy bezpieczeństwa. Tymczasem w świadomości większości muzułmanów kojarzy się przede wszystkim z religijnymi obowiązkami (modlitwa, post, jałmużna), zasadami uczciwego handlu, etyką rodzinną czy postawą wobec innych ludzi. Pytanie „co to jest szariat?” prowadzi więc jednocześnie do zagadnień teologicznych, prawnych i społecznych.
Dodatkową warstwę stanowi fakt, że różne nurty islamu – sunnizm, szyizm, szkoły prawnicze, ruchy reformistyczne i tradycjonalistyczne – odmiennie rozumieją źródła, metody i cele stosowania szariatu. Sam termin jest wspólny, ale jego praktyczne znaczenie może wyglądać inaczej w poszczególnych społecznościach muzułmańskich.
Źródła szariatu: Koran, sunna i narzędzia interpretacji
Koran jako fundament szariatu
Koran jest w islamie uważany za bezpośrednie słowo Boga, objawione Prorokowi Mahometowi. Dla szariatu stanowi podstawowe źródło norm. Obejmuje zarówno ogólne zasady moralne (sprawiedliwość, uczciwość, miłosierdzie), jak i konkretne przepisy dotyczące:
- modlitwy, postu i pielgrzymki,
- małżeństwa, rozwodu i dziedziczenia,
- zakazu lichwy i uczciwości w handlu,
- kar za wybrane przestępstwa.
Co istotne, część wersetów ma charakter szczegółowy, precyzyjnie regulując określone sytuacje (np. podział spadku), natomiast inne są ogólnymi wytycznymi („Bóg nakazuje sprawiedliwość i dobroczynność…”). Od wczesnych wieków islamu uczeni stawali więc przed zadaniem: jak z tych tekstów zbudować spójny system prawno-etyczny?
Sunna i hadis: praktyka Proroka jako wzór
Sunna to zbiór tradycji opisujących słowa, czyny i milczące przyzwolenie Proroka Mahometa. Zachowane są w postaci hadisów – przekazów o konkretnych zdarzeniach i wypowiedziach. W rozumieniu szariatu sunna jest drugim po Koranie źródłem norm, ponieważ Prorok uważany jest za tego, kto najlepiej wcielił wolę Boga w konkretne działania.
Uczeni muzułmańscy rozwinęli złożony system oceny hadisów: badano wiarygodność łańcucha przekazicieli (isnād) i treść samego przekazu (matn). W sunnizmie powstały kanoniczne zbiory (m.in. „Sahih al-Buchari”, „Sahih Muslim”), uznawane za szczególnie wiarygodne. W szyizmie kluczowe będą inne kolekcje, mocniej powiązane z Trzema Imami i rodziną Proroka.
W praktyce prawnej szariat opiera się na połączeniu Koranu i sunny. Jeśli dane zagadnienie nie jest jasno uregulowane w Koranie, prawnicy sięgają do hadisów. Gdy brakuje jednoznacznej tradycji – uruchamia się metody rozumowania prawniczego.
Konsensus uczonych i analogia: idżma i kijjas
W sunnizmie ogromne znaczenie ma idżma – konsensus uczonych muzułmańskich. Gdy uczeni pewnej epoki zgodzą się co do interpretacji danego zagadnienia, uznaje się to za wiążące wyjaśnienie szariatu. Idżma ma zapobiegać chaosowi interpretacyjnemu i nadaje prawu islamskiemu element trwałości.
Kolejnym narzędziem jest kijjas, czyli wnioskowanie przez analogię. Jeśli brak bezpośredniego przepisu w Koranie i sunnie, prawnik może znaleźć sytuację podobną, dla której istnieje wyraźny nakaz lub zakaz, a następnie rozszerzyć go na nowy przypadek. Klasycznym przykładem jest zakaz alkoholu rozszerzany na inne substancje odurzające – ponieważ powód zakazu (upijanie, utrata kontroli) jest uznawany za analogiczny.
Nie wszystkie szkoły i nurty w równym stopniu akceptują kijjas. Część nurtów tradycjonalistycznych podchodzi do analogii z rezerwą, obawiając się nadmiernego „rozmiękczania” objawienia. Inni, zwłaszcza reformiści, uznają kijjas i szersze rozumowanie za klucz dla stosowania szariatu w nowych realiach.
Ishtihad i taqlid: wysiłek interpretacyjny a naśladowanie
Ishtihad to samodzielny, twórczy wysiłek interpretacyjny podejmowany przez kompetentnego uczonego (mudżtahida). Polega na analizie źródeł, porównaniu opinii poprzedników i wyciągnięciu wniosków dla nowych sytuacji. Taqlid natomiast oznacza naśladowanie – przyjmowanie ustalonych już opinii uczonych bez samodzielnego i pełnego badania źródeł.
Od średniowiecza wielu sunnickich uczonych twierdziło, że „bramy ishtihadu zostały w dużej mierze zamknięte”, a wierni powinni raczej stosować utrwalone opinie czterech szkół prawa. W praktyce jednak ishtihad nigdy całkowicie nie zanikł – nowoczesne instytucje fatw, rady uczonych i reformatorzy odwołują się do niego do dziś. W szyizmie dwunastnickim ideał ishtihadu jest szczególnie żywy: współcześni uczeni (maradża) są formalnie uznawani za samodzielnych interpretatorów szariatu.
Szariat a fiqh: boski ideał i ludzkie prawo
Różnica między szariatem a fiqh w praktyce
W dyskusjach publicznych często miesza się dwa terminy: szariat i fiqh. W klasycznej teorii prawa islamskiego rozróżnienie jest wyraźne. Szariat to boski plan, pełny i doskonały, choć w praktyce tylko częściowo znany człowiekowi. Obejmuje nie tylko prawo w ścisłym znaczeniu, lecz także zasady duchowości, intencji, wewnętrznych postaw.
Fiqh natomiast to ludzka nauka prawa – zbiór konkretnych norm, fatw, orzeczeń, komentarzy, które powstają w wyniku interpretacji źródeł przez uczonych. Fiqh jest więc:
- zależny od epoki, miejsca i szkoły prawniczej,
- otwarty na korekty, rozwój i spory,
- często zróżnicowany pomiędzy poszczególnymi nurtami.
Gdy mówi się, że „szariat nakazuje X”, w sensie ścisłym najczęściej chodzi o to, że „większość uczonych fiqh uważa, iż na podstawie źródeł można wnioskować, że Bóg tego wymaga”. W praktyce działanie wiernego jest oparte na interpretacjach, nie na bezpośrednim dostępie do boskiego prawa.
Pięć kategorii czynów w fiqh
Szariat/fiqh nie operuje wyłącznie prostym podziałem „dozwolone/zakazane”. Klasyczne prawo islamskie wyróżnia pięć podstawowych ocen czynu:
- fard / wadżib – czyn obowiązkowy (np. pięć codziennych modlitw),
- mandub / mustahabb – czyn zalecany (np. dodatkowe modlitwy, jałmużna ponad obowiązek),
- mubah – czyn dozwolony obojętnie (np. wybór jedzenia, o ile mieści się w ramach halal),
- makruh – czyn niezalecany, nie w pełni zakazany (np. pewne formy marnowania czasu),
- haram – czyn zakazany (np. spożywanie alkoholu, kradzież).
Takie gradacje pozwalają precyzyjniej opisać zachowania i dają przestrzeń do elastyczności. Czyn haram jest uznawany za poważne wykroczenie przeciwko szariatowi, podczas gdy makruh oznacza „lepiej tego unikać”, ale nie pociąga takiej samej odpowiedzialności moralnej i prawnej.
Cel szariatu: maqasid asz-szarija
Współcześnie wielu uczonych podkreśla znaczenie koncepcji maqasid asz-szarija, czyli celów szariatu. Już średniowieczni prawnicy (np. Al-Ghazali, Asz-Szatibi) wskazywali, że boskie prawo zmierza do ochrony kilku kluczowych wartości:
- religii (swobody praktyk wiary),
- życia (zakaz zabójstwa, zasady bezpieczeństwa),
- rozumu (zakaz odurzania, obowiązek edukacji),
- potomstwa i rodziny,
- majątku (ochrona własności, uczciwe transakcje).
Nowocześni reformatorzy rozszerzają tę listę o elementy takie jak godność człowieka czy sprawiedliwość społeczna. Maqasid asz-szarija służy jako filtr: interpretacja, która ewidentnie niszczy te wartości, uchodzi za sprzeczną z duchem szariatu, nawet jeśli wydaje się zgodna z literalnym brzmieniem niektórych tekstów.
Przykład z praktyki: szariat wobec nowoczesnej bankowości
Dla zobrazowania relacji szariat–fiqh–maqasid można spojrzeć na bankowość islamską. Koran zawiera wyraźny zakaz riby, tradycyjnie rozumianej jako lichwa lub odsetki. W świecie współczesnym powstały jednak skomplikowane systemy kredytowe, inwestycyjne, ubezpieczeniowe.
Uczeni muzułmańscy stoją przed pytaniem: jak zastosować zasadę zakazu riby, chroniąc jednocześnie sprawiedliwość ekonomiczną i rozwój gospodarczy? Z punktu widzenia maqasid celem jest ochrona przed wyzyskiem, nadmiernym zadłużeniem i finansową niesprawiedliwością. W odpowiedzi powstał fiqh finansów islamskich: alternatywne kontrakty (murabaha, musharaka itd.), w których próbuje się połączyć wymogi szariatu z realiami rynku.
Podstawowe działy szariatu: praktyka codzienna, rodzina, społeczeństwo
Ibadat: relacja z Bogiem
Część szariatu zwana ibadat dotyczy aktów kultu, czyli bezpośrednich form relacji człowieka z Bogiem. Obejmuje ona przede wszystkim:
- szahadę – wyznanie wiary,
- salat – pięć codziennych modlitw,
- saum – post w miesiącu ramadan,
- zakat – obowiązkową jałmużnę na rzecz potrzebujących,
- hadżdż – pielgrzymkę do Mekki (dla tych, którzy są w stanie ją odbyć).
Szariat szczegółowo reguluje m.in. czas modlitwy, sposób oczyszczenia, kolejność gestów. Dla wielu wiernych to najbardziej namacalna część szariatu: codzienny rytm modlitw, reguły postu, sposób rozdawania jałmużny. W tych obszarach różnice między nurtami islamu są z reguły niewielkie, choć występują różnice w detalach (np. ułożenie rąk podczas modlitwy, moment rozpoczęcia postu).
Muamalat: relacje międzyludzkie i gospodarcze
Druga wielka sfera to muamalat – stosunki między ludźmi. Tutaj szariat obejmuje szeroki zakres życia społecznego:
- prawo rodzinne – małżeństwo, rozwód, opieka nad dziećmi, dziedziczenie,
- prawo zobowiązań – umowy, pożyczki, wynajem, spółki,
- prawo karne – kary za poważne przestępstwa,
- prawo publiczne – rola władzy, podatki, sądownictwo,
- stosunki z niemuzułmanami.
Zakres ingerencji szariatu w muamalat
W obszarze muamalat szariat nie tylko formułuje ogólne zasady, lecz także wchodzi w konkretne szczegóły: dopuszczalne formy kontraktów, minimalne zabezpieczenia stron, granice władzy męża czy rodzica, standardy uczciwości kupieckiej. Kluczowe jest tu rozróżnienie między:
- normami ściśle związanymi z tekstem objawionym (np. udziały w dziedziczeniu, zakaz kradzieży),
- przepisami opartymi na zwyczaju (‘urf), które mogą się zmieniać wraz z realiami społeczno‑gospodarczymi.
Przykładowo, sama idea uczciwej umowy i zakazu oszustwa jest uznawana za stałą część szariatu. Natomiast szczegółowy kształt umowy najmu mieszkania w nowoczesnym mieście będzie już w dużej mierze produktem fiqh i lokalnej praktyki prawnej, a nie bezpośrednim „nakazem szariatu”.
Szariat w prawie rodzinnym: małżeństwo i rozwód
Prawo rodzinne to jedna z dziedzin, w której szariat jest najbardziej widoczny w życiu codziennym. Klasyczne podręczniki fiqh szczegółowo opisują warunki ważności małżeństwa (obecność opiekuna – wali, świadków, mahr, czyli daru dla żony), a także procedury rozwodu i pojednania.
Między nurtami występują jednak istotne różnice. W skrócie:
- w wielu sunnickich szkołach rola opiekuna kobiety (wali) jest bardzo silnie podkreślana,
- w części interpretacji szyickich dopuszcza się większą samodzielność dorosłej kobiety w zawieraniu małżeństwa, zwłaszcza jeśli nie ma ona bliskich męskich krewnych lub żyje w diasporze,
- niektóre współczesne reformistyczne nurty sunnickie starają się zawęzić możliwość jednostronnego rozwodu przez męża (talaq), wymagając np. rejestracji sądowej lub mediacji.
Praktyczny przykład: w części krajów większość rozwodów przechodzi przez specjalne sądy rodzinne, w których sędzia – odwołując się do szariatu i prawa państwowego – bada kwestię opieki nad dziećmi, alimentów i podziału majątku. W innych kontekstach (np. w diasporze europejskiej) małżeństwa i rozwody religijne są dodatkową warstwą obok świeckiego prawa rodzinnego, co rodzi napięcia, gdy orzeczenia religijne nie pokrywają się z decyzjami sądu państwowego.
Prawo karne: hudud, kisas i ta’zir
Najbardziej kontrowersyjną w opinii publicznej częścią szariatu jest prawo karne. Klasyczny fiqh rozróżnia trzy główne kategorie kar:
- hudud – kary o stałej, tekstowo określonej sankcji (np. za kradzież, rozbój, oszczerstwo),
- kisas – prawo odwetu w sprawach zabójstwa i ciężkich uszkodzeń ciała (ofiara lub jej rodzina mogą żądać kary, przebaczyć lub przyjąć odszkodowanie – diya),
- ta’zir – kary pozostawione uznaniu władzy/sędziego dla czynów niewchodzących w hudud ani kisas.
Współczesne nurty bardzo różnie podchodzą do ich stosowania:
- tradycjonaliści literalni widzą w przywróceniu hudud element pełnej implementacji szariatu,
- reformiści akcentują wysokie progi dowodowe, okoliczności łagodzące i cele szariatu (ochrona życia, godności), często dochodząc do wniosku, że w dzisiejszych realiach spełnienie klasycznych warunków jest wyjątkowo trudne,
- liberalni muzułmanie skłonni są interpretować hudud symbolicznie, jako historyczny punkt odniesienia dla idei sprawiedliwości i odstraszania, a nie dosłowny kodeks karny.
W wielu państwach o większości muzułmańskiej prawo karne jest dziś mieszanką: część inspiracji zaczerpnięto z fiqh, lecz większość przepisów opiera się na nowoczesnych kodeksach, a hudud w ogóle nie jest stosowane lub występuje jedynie na papierze.
Różne nurty islamu wobec szariatu
Sunnizm: cztery szkoły prawa i ich podejście
W sunnizmie szariat jest interpretowany głównie przez pryzmat czterech klasycznych szkół fiqh: hanafickiej, malikickiej, szafi’ickiej i hanbalickiej. Wszystkie uznają te same podstawowe źródła (Koran, sunnę, idżmę, kijjas), lecz różnią się metodologią i wagą przypisywaną poszczególnym narzędziom.
- Hanafici są znani z relatywnie szerokiego użycia rozumowania i pojęcia istihsan (preferencji prawniczej), co bywa postrzegane jako większa elastyczność.
- Malikici szczególną wagę przywiązują do praktyki mieszkańców Medyny jako żywego świadectwa sunn y Proroka.
- Szafi’ici tworzą rozbudowany, „książkowy” system usul al‑fiqh, z dużym naciskiem na uporządkowaną hierarchię źródeł.
- Hanbalici (a z nich wyrasta wiele nurtów salafickich) kładą silny nacisk na teksty i ostrożność wobec rozumowania analogicznego czy spekulacji.
W praktyce przeciętny sunnita rzadko myśli w kategoriach „jestem hanafitą” lub „malikitą”, o ile nie żyje w społeczności świadomie pielęgnującej daną szkołę. To raczej instytucje religijne, sądy, rady fatw operują kategoriami madhhabów, a wierny korzysta z ich ustaleń, np. przy rozwodzie, dziedziczeniu czy kwestiach dietetycznych.
Szyizm dwunastnicki: rola maradża i żywego ishtihadu
W szyizmie dwunastnickim (dominującym m.in. w Iranie, Iraku, Azerbejdżanie) szariat jest interpretowany przez hierarchię uczonych, wśród których szczególne miejsce zajmują maradża at‑taklid – „źródła naśladowania”. Dorosły wierny zwykle wybiera jednego z nich i podąża za jego fatwami w kwestiach praktycznych.
Najważniejsze cechy szyickiego podejścia do szariatu to:
- silny nacisk na kontynuację ishtihadu: maradża są formalnie uznawani za samodzielnych interpretatorów, zobowiązanych do aktualizowania orzeczeń wraz ze zmianą warunków,
- szczególne miejsce imamat u – nauki dwunastu imamów są traktowane jako część objawionego nauczania i wpływają na fiqh,
- bardziej rozbudowana teoria ostrożności prawnej (ihtiyat), co ma znaczenie przy nowych, wątpliwych zjawiskach (np. technologia, medycyna).
W praktyce oznacza to, że dwaj szyiccy uczeni mogą dojść do odmiennych wniosków w kwestiach szczegółowych (np. regulacje zapłodnienia in vitro, formy umów finansowych), a wierni będą postępować zgodnie z opinią wybranego maradża. Szariat zachowuje w ten sposób wymiar dynamiczny, choć zakotwiczony w autorytecie tradycji imamów.
Nurty salafickie i wahhabickie: powrót do „czystego” szariatu
Salafizm (w tym nurt wahhabicki) prezentuje się często jako ruch powrotu do „pierwotnego”, nieskażonego szariatu. Kluczowe hasła to rytualna czystość monoteizmu (tawhid), odrzucenie „innowacji” (bid’a) oraz traktowanie Koranu i autentycznej sunny jako bezpośredniego punktu odniesienia.
W praktyce oznacza to m.in.:
- nieufność wobec ślepego naśladowania madhhabów – salafici zachęcają do powrotu „ponad szkołami”, prosto do tekstów,
- tendencję do bardziej literalnego odczytu przepisów, zwłaszcza w sprawach ubioru, płci, kultu,
- silne przywiązanie do prawa karnego i kar hudud jako elementu „pełnego wdrożenia” szariatu w sferze publicznej.
W krajach, gdzie nurty salafickie uzyskały dostęp do władzy politycznej, prowadziło to czasem do forsowania surowych, jednorodnych kodeksów, marginalizujących lokalne zwyczaje i bardziej umiarkowane interpretacje. Jednocześnie część współczesnych salafitów stosuje pragmatyczne podejście w kwestiach politycznych, ekonomicznych czy medycznych, odwołując się do zasady maslaha (pożytek publiczny).
Islam polityczny: państwo jako narzędzie wdrożenia szariatu
Od XX wieku silną rolę odgrywają ruchy islamu politycznego, dla których szariat jest nie tylko zestawem wskazówek duchowych, lecz także kompletnym programem ustrojowym. Przykłady obejmują różne odłamy Bractwa Muzułmańskiego, partie inspirowane ideami Maududiego w Azji Południowej czy rozmaite partie „islamskie” na Bliskim Wschodzie.
Podstawowe założenie brzmi: państwo powinno uczynić szariat głównym źródłem prawa. W praktyce zakres i forma tego postulatu są bardzo różne:
- część ugrupowań dąży do stopniowej „islamizacji” prawa poprzez reformę konstytucji, edukacji, systemu bankowego,
- inne domagają się natychmiastowego przywrócenia klasycznych przepisów, zwłaszcza w prawie rodzinnym i karnym,
- są też ruchy, które widzą w szariacie raczej zbiór zasad ogólnych (sprawiedliwość, konsultacja, rządy prawa), a mniej gotowy „kodeks”.
Spór o to, czy szariat ma być przede wszystkim etyką społeczną, czy też konkretnym ustawodawstwem, to jedno z głównych pól konfliktu między islamem politycznym, świeckimi elitami a bardziej duchowo nastawionymi nurtami religijnymi.
Nurt suficki: szariat jako droga do oczyszczenia serca
Sufizm – mistyczny nurt islamu – nie odrzuca szariatu, lecz interpretuje go jako pierwszy etap duchowej drogi. Często powtarza się formułę: szariat (prawo) – tariqa (ścieżka) – hakika (prawda).
Dla wielu sufich:
- zewnętrzne przestrzeganie przepisów (modlitwa, post, halal) jest warunkiem koniecznym, ale niewystarczającym,
- kluczowe jest oczyszczenie intencji, walka z ego (nafs) i kultywowanie cnót – współczucia, pokory, gościnności,
- szariat bywa rozumiany jako ochrona serca przed tym, co przeszkadza w bliskości z Bogiem, a nie tylko jako system zakazów.
W praktyce wielu sufich żyje w ramach lokalnych szkół prawa (np. malikickiej czy hanafickiej), ale w nauczaniu swoich mistrzów bardziej akcentuje się ducha przepisów niż drobiazgowe różnice interpretacyjne. Napięcia pojawiają się tam, gdzie ruchy salafickie oskarżają sufich o „innowacje” (np. kult świętych, odwiedzanie grobowców), twierdząc, że wykraczają one poza dopuszczalne granice szariatu.
Nowoczesne konteksty i reinterpretacje szariatu
Szariat, państwo narodowe i prawo świeckie
Współczesne państwa muzułmańskie funkcjonują w realiach państwa narodowego, konstytucji, prawa międzynarodowego. To wymusza odpowiedź na pytanie, jaka jest relacja między szariatem a systemem prawa stanowionego.
Można wyróżnić kilka modeli:
- model deklaratywny – konstytucja głosi, że „szariat jest głównym źródłem prawa”, ale w praktyce większość przepisów to mieszanka prawa europejskiego i lokalnej praktyki (częsty przypadek na Bliskim Wschodzie),
- model selektywny – szariat jest wyraźnie obecny w określonych dziedzinach (np. prawo rodzinne, dziedziczenie), podczas gdy reszta systemu jest w dużej mierze świecka,
- model integralny – państwo deklaruje pełne oparcie prawa na szariacie, choć i tu zakres i sposób implementacji bywa mocno zróżnicowany.
Muzułmanie żyjący w diasporze (np. w Europie czy Ameryce Północnej) stoją przed innym pytaniem: jak praktykować szariat, gdy państwo nie uznaje go za źródło prawa? Typowe rozwiązania to korzystanie z:
- islamskich rad arbitrażowych przy sporach małżeńskich czy spadkowych,
- umów prywatnych (np. umowa małżeńska zawarta zgodnie z fiqh, ale zarejestrowana także w urzędzie),
- fatw dostosowanych do mniejszości, które uwzględniają lokalne prawo i realia (fiqh al‑aqallijjat).
Kwestia praw człowieka i równości płci
Debaty wewnątrzislamskie o reformie prawa rodzinnego
Najbardziej wyczuwalne napięcia między klasycznym fiqh a współczesnymi standardami praw człowieka pojawiają się w prawie rodzinnym: małżeństwie, rozwodzie, dziedziczeniu, opiece nad dziećmi. To tu pada najwięcej pytań o równość płci i ochronę przed przemocą.
Współcześni uczeni, działacze i działaczki muzułmańskie korzystają z różnych strategii interpretacyjnych. Często przeplatają się one w jednym kraju czy nawet w pracach jednego autora:
- podejście zachowawcze – argumentuje, że klasyczne przepisy (np. różne udziały w spadku dla kobiet i mężczyzn, męska opieka prawna nad kobietą) są częścią nienaruszalnego rdzenia szariatu i można je co najwyżej łagodzić środkami administracyjnymi,
- podejście reformistyczne – odwołuje się do zasad maqasid asz‑szaria (celów szariatu) i maslahy, twierdząc, że współcześnie warunkiem ochrony rodziny jest faktyczna równość i bezpieczeństwo kobiet, a nie ich formalna zależność od mężczyzn,
- podejście „feministyczne” w islamie – łączy studia koraniczne, historię hadisów i analizę społeczno‑prawną, by wykazać, że wiele restrykcyjnych rozwiązań wynikało z kontekstu epoki, a nie z niezmiennej woli Boga.
Na tym tle powstają reformy kodeksów rodzinnych w krajach większości muzułmańskiej. Przykładowo, część państw wprowadza obowiązkową zgodę obu stron na małżeństwo, utrudnia jednostronny rozwód męża lub rozbudowuje system alimentów i opieki nad dziećmi. Zwolennicy takich zmian argumentują, że lepiej realizują one szariacki cel ochrony rodziny i sprawiedliwości.
W praktyce spór często rozgrywa się nie tylko między „tradycjonalistami” a „postępowcami”, lecz także wewnątrz instytucji religijnych. Jedni mufti powołują się na literę klasycznych podręczników, inni – na analogię do dawnych takhayyur i talfik (wybór między opiniami różnych szkół) jako narzędzia reformy.
Przemoc domowa, małżeństwa nieletnich i ochrona słabszych
Kontrowersyjne są również kwestie przemocy domowej i małżeństw zawieranych przez osoby małoletnie. W wielu społeczeństwach to tu najostrzej ścierają się różne rozumienia szariatu.
Współczesne komentarze fiqhowe częściej podkreślają, że:
- przemoc fizyczna wobec małżonka stoi w sprzeczności z koranicznym ideałem „ubóstwa i miłosierdzia” między małżonkami,
- wypowiedzi klasycznych uczonych o „karceniu” żony należy odczytywać w świetle ograniczeń epoki, zasad zakazu krzywdzenia (la darar wa la dirar) i ogólnych norm etycznych,
- małżeństwo nieletnich, choć bywało dopuszczalne w dawnym fiqh, we współczesnych warunkach może być uznane za szkodliwe, a zatem zakazane na gruncie zasady maslahy.
Część uczonych i aktywistów religijnych uczestniczy w pracach nad ustawami zakazującymi ślubów poniżej określonego wieku czy definiującymi przemoc domową jako przestępstwo. Inni sprzeciwiają się ingerencji państwa w „sprawy rodzinne”, obawiając się sekularyzacji. Dyskusja nie przebiega więc linią prostą: bywa, że imama z lokalnego meczetu i działaczkę organizacji kobiecej łączy podobne rozumienie szariatu jako ochrony słabszych, a różni ich podejście do narzędzi prawnych.
Ekonomia, finanse islamskie i wyzwania globalizacji
Globalizacja i rozwój gospodarczy stawiają przed fiqh nowe pytania dotyczące finansów, własności i pracy. Szczególne miejsce zajmuje zakaz riba (lichwy), tradycyjnie rozumiany jako zakaz oprocentowanych pożyczek.
Aby pogodzić ideał sprawiedliwości ekonomicznej z realiami gospodarki rynkowej, wykształcił się system tzw. finansów islamskich. Obejmują one m.in.:
- kontrakty opierające się na podziale zysku i ryzyka (np. mudaraba, musharaka),
- sprzedaż z odroczoną płatnością i narzutem cenowym (murabaha) jako alternatywę dla klasycznego kredytu,
- instrumenty leasingowe (ijara) oraz fundusze inwestycyjne filtrujące tzw. haramowe branże (alkohol, hazard, broń).
Krytycy, w tym część uczonych muzułmańskich, twierdzą, że wiele produktów „islamskich” różni się od konwencjonalnych jedynie nazwą i układem umów, nie zaś rzeczywistym podziałem ryzyka. Inni podkreślają, że szariat w sferze finansowej ma służyć stopniowemu ograniczeniu wyzysku i nadmiernego zadłużania, nie zaś całkowitej izolacji od globalnych rynków.
Na poziomie codziennego życia pojawiają się bardziej praktyczne pytania: czy można korzystać z konta w banku z odsetkami, jak inwestować oszczędności, czy wolno pracować w instytucji finansowej obsługującej klasyczne kredyty. W odpowiedziach na te dylematy widać szeroką rozpiętość opinii – od bardzo restrykcyjnych po bardziej pragmatyczne, opierające się na zasadzie konieczności (darura) i ogólnego dobra.
Technologia, bioetyka i „nowe przypadki” w fiqh
Rozwój medycyny, biotechnologii i cyfryzacji wymusza powstawanie nowych działów fiqh. Rady uczonych w świecie sunnickim i szyickim regularnie wydają obszerne orzeczenia dotyczące m.in. zapłodnienia in vitro, dawstwa narządów, kończenia uporczywej terapii czy prywatności w Internecie.
W bioetyce powraca kilka stałych punktów odniesienia:
- świętość życia i zakaz jego bezpodstawnego naruszania,
- obowiązek leczenia i poszukiwania lekarstwa, jeśli jest dostępne,
- zasada, że „szkoda nie może być usuwana szkodą większą” – co ma znaczenie np. przy eksperymentach medycznych,
- ochrona pokrewieństwa i tożsamości rodowej w dyskusjach o adopcji czy technikach reprodukcyjnych.
W praktyce decyzje często mają charakter kazusowy. Rodzina konsultuje z uczonym dopuszczalność zapłodnienia in vitro konkretną metodą, lekarz pyta o granice ujawniania danych pacjenta, przedsiębiorca informatyczny – o zasady przechowywania i udostępniania danych. Szariat staje się wtedy językiem argumentacji etycznej w dialogu z nowoczesnymi regulacjami prawnymi i standardami zawodowymi.
Szariat w sporach politycznych i medialnych
W przestrzeni publicznej pojęcie szariatu często funkcjonuje jako hasło polityczne. Rządy odwołują się do niego, by legitymizować reformy; partie opozycyjne – by krytykować elity jako „nieszariackie”; media – by wzmacniać emocje odbiorców.
Ten sposób użycia szariatu prowadzi do kilku zjawisk:
- upolitycznienia fatw – uczeni związani z określonym obozem politycznym wydają opinie wspierające jego linię, co rodzi pytania o niezależność ishtihadu,
- redukcji szariatu do kilku symboli – jak ubiór kobiet, kary cielesne czy zakaz alkoholu, przy marginalizacji szariackich norm dotyczących korupcji, sprawiedliwości społecznej czy opieki nad ubogimi,
- polaryzacji społecznej – jedni postrzegają szariat niemal wyłącznie przez pryzmat represji, inni – jako uniwersalne lekarstwo na wszystkie problemy, bez realnej dyskusji nad treścią konkretnych przepisów.
W dialogu publicznym rzadko wybrzmiewa fakt, że w klasycznej tradycji to lokalne sądy i uczeni, a nie aparat państwowy, odgrywali główną rolę w stosowaniu fiqh. Współczesne próby „kodifikacji szariatu” przez państwo przesuwają akcent z elastycznego orzecznictwa ku sztywnym przepisom karnym, co w praktyce może ograniczać różnorodność opinii wewnątrz islamu.
Muzułmanie w społeczeństwach niemuzułmańskich: lojalność i tożsamość
Dla wielu muzułmanów mieszkających w Europie czy Ameryce Północnej kluczowym pytaniem nie jest abstrakcyjna teoria, lecz codzienna praktyka: jak zachować wierność szariatowi, żyjąc w środowisku o innych zasadach prawnych i obyczajowych.
Współczesny fiqh mniejszości (fiqh al‑aqallijjat) rozwija narzędzia, które mają temu służyć. Wśród najczęściej przywoływanych zasad są:
- dotrzymywanie umów – w tym lojalność wobec prawa państwa, w którym się żyje, o ile nie zmusza ono do czegoś jednoznacznie zakazanego,
- rozróżnienie między tym, co zalecane a obowiązkowe, co pozwala ustalić, z czego można zrezygnować dla harmonijnego współżycia społecznego,
- priorytet bezpieczeństwa i godności – także w ocenach dotyczących jawnego manifestowania religii czy przyjmowania obywatelstwa.
W praktyce przekłada się to na konkretne rozwiązania: łączenie ślubu religijnego z cywilnym, wykorzystywanie prawa pracy do zapewnienia przerw modlitewnych, szukanie alternatyw dietetycznych. Napięcia pojawiają się tam, gdzie normy obyczajowe większości (np. w kwestiach obyczajowości seksualnej) mocno odbiegają od tradycyjnych wyobrażeń muzułmańskich. W takich sytuacjach uczeni różnie oceniają granice kompromisu, odwołując się do pojęć fitna (zamęt moralny), satr (zasłanianie, dyskrecja) czy amar bi‑l‑maruf (nakazywanie dobra).
Między literą a duchem: szariat jako proces
Niezależnie od nurtu, w którym się poruszają, współcześni muzułmańscy uczeni coraz częściej podkreślają rozróżnienie między trwałymi wartościami a zmiennymi formami ich realizacji. Używają przy tym pojęć takich jak:
- maqasid asz‑szaria – nadrzędne cele prawa (ochrona wiary, życia, rozumu, potomstwa, majątku, a w nowszych ujęciach także godności i wolności),
- istihsan i istislah – wybór rozwiązania bardziej sprawiedliwego lub korzystnego społecznie w obrębie dopuszczalnych opinii,
- tagajjur al‑ahkam bi‑tagajjur az‑zaman wa‑l‑makan – przekonanie, że niektóre orzeczenia prawne mogą się zmieniać wraz ze zmianą czasu i miejsca.
Szariat nie jest więc dla nich zamkniętym zbiorem paragrafów, lecz ciągłym procesem interpretacji prowadzonym przez wspólnotę uczonych i wiernych. Ten proces może prowadzić do bardzo różnych praktycznych wniosków – od konserwatywnych po reformistyczne – ale odbywa się w ramach wspólnego języka pojęć, tekstów i metod. Właśnie w tym napięciu między literą przepisu a jego duchem kształtuje się dzisiejsze, wielonurtowe rozumienie szariatu.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Co to jest szariat w islamie i co dokładnie oznacza to słowo?
Szariat (arab. szarīʿa) dosłownie znaczy „droga do wodopoju”, czyli ścieżka prowadząca do źródła życia. W tradycji islamskiej nie chodzi tylko o przepisy karne, ale o całościową „drogę” wyznaczoną przez Boga dla człowieka.
Obejmuje ona prawo, etykę, duchowość, praktyki religijne (jak modlitwa czy post) oraz zasady życia społecznego i rodzinnego. Z perspektywy wierzącego muzułmanina szariat to boski plan dobrego i uporządkowanego życia, a nie tylko zbiór zakazów.
Czym różni się szariat od fiqh (prawa islamskiego)?
Szariat jest uważany za boski, doskonały ideał – pełny plan Boga wobec człowieka. Obejmuje nie tylko normy prawne, ale też intencje, postawy wewnętrzne i ogólne zasady moralne. Teoretycznie jest niezmienny, ale człowiek zna go tylko częściowo.
Fiqh to ludzka nauka prawa, czyli konkretne przepisy, opinie uczonych, fatwy i komentarze powstałe na podstawie interpretacji Koranu i sunny. Fiqh może się zmieniać w zależności od epoki, kraju czy szkoły prawniczej i jest przedmiotem sporów oraz rozwoju.
Jakie są główne źródła szariatu w islamie?
Podstawowym źródłem szariatu jest Koran, uważany za bezpośrednie słowo Boga. Zawiera on zarówno ogólne zasady moralne (np. sprawiedliwość, miłosierdzie), jak i konkretne przepisy dotyczące modlitwy, małżeństwa, dziedziczenia czy niektórych kar.
Drugim kluczowym źródłem jest sunna Proroka Mahometa, znana z hadisów – przekazów opisujących jego słowa i czyny. Gdy brak jasnego przepisu w Koranie i sunnie, uczeni korzystają z narzędzi interpretacji, takich jak konsensus uczonych (idżma) czy analogia (kijjas).
Jak różne nurty islamu (sunnizm i szyizm) rozumieją szariat?
Sunnizm i szyizm zgadzają się co do podstawowej idei szariatu jako boskiej drogi, ale różnią się akcentami i źródłami pomocniczymi. W sunnizmie duże znaczenie mają klasyczne szkoły prawa i narzędzia takie jak idżma (konsensus uczonych) i kijjas (analogia).
W szyizmie istotną rolę odgrywają tradycje związane z Imamami i rodziną Proroka, a współcześni uczeni (maradża) są formalnie uznawani za samodzielnych interpretatorów szariatu. W efekcie konkretne przepisy (fiqh) mogą różnić się między nurtami, choć odwołują się do tego samego pojęcia szariatu.
Czy szariat to tylko prawo karne i surowe kary?
W debacie publicznej szariat często bywa kojarzony głównie z surowymi karami. W rzeczywistości prawo karne stanowi niewielką część tego, co muzułmanie rozumieją jako szariat.
Dla większości wierzących szariat łączy się przede wszystkim z codziennymi praktykami religijnymi (modlitwa, post, jałmużna), uczciwością w handlu, zasadami rodzinnymi i ogólną etyką życia. Kary za przestępstwa to tylko jedna z wielu jego dziedzin.
Jakie są kategorie czynów w szariacie/fiqh (obowiązkowe, dozwolone, zakazane)?
Klasyczne prawo islamskie dzieli czyny nie tylko na „dozwolone” i „zakazane”. Wyróżnia się pięć głównych kategorii:
- fard / wadżib – czyn obowiązkowy (np. pięć codziennych modlitw),
- mandub / mustahabb – czyn zalecany (np. dodatkowa jałmużna),
- mubah – czyn obojętnie dozwolony (np. wybór potraw w ramach halal),
- makruh – czyn niezalecany, ale nie w pełni zakazany,
- haram – czyn zakazany (np. spożywanie alkoholu, kradzież).
Taki system pozwala bardziej elastycznie oceniać zachowania i rozróżnić to, co absolutnie zabronione, od tego, czego po prostu „lepiej unikać”.
Co to jest ishtihad i taqlid w kontekście szariatu?
Ishtihad to samodzielny wysiłek interpretacyjny uczonego, który próbuje zastosować szariat do nowych sytuacji poprzez analizę Koranu, sunny i wcześniejszych opinii. Jest to twórcza praca nad tym, jak boskie zasady mają wyglądać w praktyce w zmieniających się warunkach.
Taqlid oznacza natomiast naśladowanie – przyjmowanie ustalonych już opinii uznanych uczonych bez własnego, pełnego badania źródeł. W historii sunnizmu często podkreślano rolę taqlidu, ale w praktyce ishtihad nigdy całkowicie nie zanikł, a w szyizmie dwunastnickim pozostaje centralnym ideałem.
Najbardziej praktyczne wnioski
- Szariat w tradycji islamskiej to nie tylko prawo karne, lecz szeroka „boska droga postępowania”, obejmująca prawo, etykę, duchowość, codzienne praktyki i relacje społeczne.
- Istnieje zasadnicza różnica między szariatem a fiqh: szariat jest uznawany za doskonały, boski ideał, a fiqh to ludzki, zmienny system interpretacji i stosowania tego ideału w praktyce.
- Podstawowe źródła szariatu to Koran i sunna Proroka; pierwszy zawiera zarówno ogólne zasady moralne, jak i szczegółowe przepisy, a druga pokazuje, jak wola Boga była realizowana w konkretnych działaniach.
- W sunnizmie kluczową rolę w kształtowaniu prawa odgrywają idżma (konsensus uczonych) i kijjas (wnioskowanie przez analogię), które pomagają rozstrzygać kwestie nieopisane wprost w Koranie i sunnie.
- Różne nurty islamu (sunnizm, szyizm, szkoły prawnicze, ruchy reformistyczne i tradycjonalistyczne) odmiennie oceniają narzędzia interpretacji, takie jak kijjas, co prowadzi do zróżnicowanych praktycznych form szariatu.
- Napięcie między ishtihadem (twórczym wysiłkiem interpretacyjnym) a taqlidem (naśladowaniem ustalonych opinii) jest jednym z głównych sporów wewnątrz prawa islamskiego i wpływa na to, jak dynamicznie szariat dostosowuje się do nowych realiów.
