Kim jest Griot? Strażnicy pamięci ustnej, pieśni sakralnych i rodowodów w Afryce

Rate this post

Definicja i kryteria tożsamości jeli: więcej niż wędrowny bard

„Griot” i „jeli” nie są pojęciami całkowicie wymiennymi

Gdy podczas koncertu, festiwalu albo opisu podróży pojawia się słowo griot, zwykle oznacza ono afrykańskiego pieśniarza, opowiadacza historii lub muzyka. To wygodne uproszczenie, ale w odniesieniu do kultur Afryki Zachodniej bywa niewystarczające. Określenie „griot” rozpowszechniło się głównie przez język francuski i literaturę kolonialną. W wielu społecznościach regionu używa się natomiast własnych nazw, których sens jest znacznie precyzyjniejszy.

W kulturze Mande, obecnej między innymi w Mali, Gwinei, Senegalu, Gambii, Burkina Faso i na Wybrzeżu Kości Słoniowej, kluczowym terminem jest jeli lub djeli. Jeli nie jest po prostu osobą, która umie śpiewać i pamięta dawne historie. To ktoś należący do określonej grupy dziedzicznej, szkolony w sztuce słowa, muzyki, genealogii i mediacji społecznej. Kobietę wykonującą podobną funkcję można określić jako jeli muso.

Nie każdy ceniony narrator, raper, konferansjer czy muzyk grający na korze jest więc jeli w tradycyjnym znaczeniu. Współczesne użycie słowa „griot” obejmuje wiele osób, które twórczo nawiązują do dziedzictwa Afryki Zachodniej, lecz nie posiadają rodzinnego mandatu ani nie wykonują obowiązków rodowych. Nie jest to zarzut wobec artystów. To po prostu różnica między inspiracją tradycją a przynależnością do historycznej instytucji społecznej.

Przynależność rodowa i struktura nyamakala

W wielu społecznościach Mande jeli należą do grup określanych zbiorczo jako nyamakala. Termin ten odnosi się do dziedzicznych specjalistów związanych z określonymi zawodami i wiedzą: kowali, garbarzy, muzyków, rzemieślników słowa czy innych osób pracujących z materiałem i siłami uznawanymi za szczególne. W literaturze europejskiej system ten często opisuje się jako kastowy, lecz trzeba używać tego określenia ostrożnie. Nie oddaje ono w pełni lokalnych znaczeń, relacji patronackich ani prestiżu, którym mogli cieszyć się wybitni jeli.

Tradycyjna przynależność do rodu jeli była dziedziczona. Wiedza nie funkcjonowała wyłącznie jako indywidualny talent dostępny dla każdego, kto ma dobry głos i pamięć. Była zasobem rodzin, przekazywanym wraz z odpowiedzialnością wobec konkretnych patronów, rodów i miejsc. Jeli mógł przez pokolenia pozostawać związany z rodziną wodza, wpływowego kupca, uczonego lub rodu szlacheckiego. Znał historię tych ludzi, ich sojusze, konflikty, małżeństwa, tytuły oraz wydarzenia, o których nie wolno było mówić lekkomyślnie.

W klasycznych opisach społeczeństw Mande odróżnia się jeli od horon, czyli wolnych ludzi, często kojarzonych z rolnikami, wojownikami i arystokracją. To rozróżnienie nie powinno jednak prowadzić do prostego wniosku, że jeli był „niżej” w każdej sytuacji. Zależność społeczna mogła współistnieć z realnym wpływem. Osoba, która zna rodowód możnego domu, umie publicznie przywołać przodków i potrafi za pomocą pieśni podnieść albo podważyć prestiż, dysponuje ważnym narzędziem symbolicznym.

Punkt kontrolny: po czym rozpoznać tradycyjnego strażnika pamięci?

Najbezpieczniej nie oceniać autentyczności po stroju, egzotycznym instrumencie ani deklaracji reklamowej. Tradycyjna rola jeli opiera się na kilku współwystępujących kryteriach: przynależności rodzinnej, długiej nauce, znajomości repertuaru rodowego, relacji z lokalną wspólnotą oraz świadomości granic własnego prawa do opowiadania określonych historii.

Silny wskaźnik: wykonawca potrafi wskazać język, region, linię tradycji oraz nauczycieli, od których przejął repertuar.
Silny wskaźnik: pieśń lub opowieść jest osadzona w konkretnych relacjach rodowych, a nie przedstawiana jako anonimowa „afrykańska legenda”.
Sygnalizator ostrożności: każda muzyka z Afryki Zachodniej zostaje automatycznie nazwana muzyką griotów.
Sygnalizator ostrzegawczy: narrator obiecuje „prawdziwy afrykański rodowód” bez znajomości rodziny, języka, miejscowości i zasad przekazu.

Jeśli analizuje się status griota wyłącznie przez zachodni obraz wędrownego barda, ginie rygor społeczny stojący za tą funkcją. Jeśli natomiast pojawiają się rodowa ciągłość, konkretny repertuar i uznanie wspólnoty, mówienie o jeli ma znacznie mocniejsze podstawy.

Metafizyka wypowiedzi: energia nyama i odpowiedzialność za słowo

Kosmologiczny ciężar wypowiadanych fraz

W tradycjach Mande słowo nie jest wyłącznie nośnikiem informacji. Może działać, wzmacniać relacje, otwierać pamięć, zawstydzać, pojednywać, mobilizować i wywoływać skutki społeczne, których nie da się cofnąć jednym sprostowaniem. W tym kontekście pojawia się pojęcie nyama, tłumaczone niekiedy jako energia, siła życiowa, moc lub potencjalnie niebezpieczna sprawczość obecna w świecie.

Znaczenie nyama nie daje się łatwo zamknąć w jednym polskim słowie. Nie jest to dokładny odpowiednik „magii”, „duszy” ani „energii” znanej z języka popularnej duchowości. W różnych społecznościach Mande termin może mieć odmienne odcienie. Łączy się jednak z przekonaniem, że działania związane z przetwarzaniem materii, krwią, metalem, śmiercią, władzą czy publiczną mową wymagają wiedzy i kontroli. Jeli, podobnie jak kowal, pracuje z czymś, co może poruszać ludzi i naruszać równowagę relacji.

Pieśń pochwalna skierowana do przywódcy nie jest w tym ujęciu zwykłą reklamą jego sukcesu. Przywołuje imiona przodków, dawne czyny, obowiązki wobec rodu i wzorzec postępowania. Może wzmacniać prestiż, ale także przypominać o zobowiązaniach. Gdy jeli śpiewa o odwadze antenatów, słuchacz nie otrzymuje jedynie opowieści o przeszłości. Otrzymuje publiczne wezwanie, by nie przynieść hańby nazwisku, które nosi.

Fałsz, pochlebstwo i zła intencja jako ryzyko społeczne

W kulturze opartej w dużej mierze na przekazie ustnym nieprawdziwa genealogia może wywołać realne konsekwencje. Może naruszyć relacje między rodzinami, podważyć prawo do tytułu, skomplikować ustalenia małżeńskie albo zaognić stary spór. Fałszywe słowo jest niebezpieczne nie dlatego, że każda pomyłka automatycznie wywołuje katastrofę duchową, lecz dlatego, że narusza porządek pamięci i zaufania.

Istnieje też napięcie między pochwałą a odpowiedzialnością. Jeli bywał wynagradzany przez patronów, więc jego pozycja mogła rodzić podejrzenie przesadnego schlebiania. Dobry wykonawca nie powinien jednak redukować repertuaru do mechanicznego komplementowania bogatych gości. W tradycyjnej pieśni pochwalnej ważna jest umiejętność przywołania właściwych nazw, wydarzeń, przodków i cech, które mają znaczenie dla danej rodziny. Sama głośność, efektowność i liczba superlatywów nie są dowodem jakości.

Praktyczny punkt kontrolny przy słuchaniu występu jest prosty: czy artysta wyjaśnia, skąd pochodzi dana opowieść i do kogo należy jej sens? W przypadku repertuaru sakralnego lub rodzinnego odpowiedzialna osoba może odmówić wykonania całości, pominąć fragment albo zaznaczyć, że niektóre elementy nie są przeznaczone dla obcego kontekstu. Taka ostrożność nie świadczy o braku wiedzy. Często jest dowodem, że granice tradycji są traktowane poważnie.

Obrzędy przejścia, pamięć przodków i zasada Sankofa

Griot lub jeli może uczestniczyć w wydarzeniach granicznych: narodzinach, nadaniu imienia, małżeństwie, inicjacji, pogrzebie czy publicznym pojednaniu. Zakres tej obecności zależy od społeczności, religii, statusu rodziny i lokalnego zwyczaju. Nie należy zakładać, że każdy jeli pełni funkcję kapłana. W wielu przypadkach role rytualne należą do innych specjalistów religijnych, starszyzny, marabutów muzułmańskich lub osób odpowiedzialnych za kult lokalny.

Jeli może jednak tworzyć pomost między rytuałem a pamięcią. W czasie pogrzebu przypomina życiorys zmarłego, wskazuje jego miejsce w łańcuchu pokoleń i publicznie umieszcza stratę w historii rodu. Podczas ceremonii imienia może przywołać znaczenie nazwiska oraz wzór przodków. Takie działanie nie zastępuje modlitwy, ofiary ani praktyk religijnych właściwych danej wspólnocie, ale pomaga społeczeństwu uporządkować przejście jednostki przez kolejne etapy życia.

Z ideą pamięci łączy się także znana zasada Sankofa, wywodząca się z tradycji Akan w Ghanie. Jej sens bywa oddawany jako „powróć i weź to, co dobre z przeszłości”. Nie należy utożsamiać Sankofa bezpośrednio z kulturą Mande, ponieważ są to odrębne kręgi historyczne i językowe. Łączy je jednak szersza afrykańska praktyka traktowania przeszłości nie jako zamkniętego archiwum, lecz jako źródła wskazówek dla teraźniejszości.

Jeśli słowo jest rozumiane jako materialno-duchowy czyn, jeli przestaje być jedynie kronikarzem. Staje się osobą odpowiedzialną za uruchamianie pamięci i emocji w sposób, który nie niszczy równowagi wspólnoty. Jeśli ktoś przedstawia każdą pieśń griota jako tajemny rytuał, to także upraszcza rzeczywistość: repertuar może być sakralny, ceremonialny, rodzinny, polityczny albo czysto rozrywkowy.

Metodologia transmisji wiedzy: audyt pamięci i instrumentarium mnemoniczne

Wieloletnia formacja między mistrzem a uczniem

Tradycja ustna nie oznacza spontanicznego opowiadania wszystkiego, co się pamięta. Wymaga dyscypliny porównywalnej z opanowaniem obszernego archiwum, języka poetyckiego i repertuaru muzycznego naraz. Młodszy członek rodziny jeli może przez lata słuchać starszych, powtarzać frazy, uczyć się właściwej kolejności imion, akcentów, rytmów i momentów milczenia. Nauka odbywa się poprzez obserwację, praktykę przy wydarzeniach rodzinnych i stopniowe przejmowanie odpowiedzialności.

Genealogia bywa trudna nie tylko dlatego, że obejmuje wiele pokoleń. To także system zależności: kto był czyim sojusznikiem, kto zawarł małżeństwo z konkretną rodziną, jaki przydomek przysługiwał danej osobie, z jakim miejscem wiąże się jej historia i jakie wydarzenie zmieniło jej status. W przekazie ustnym ważna może być kolejność przywołania postaci. Przestawienie nazw lub pominięcie istotnej gałęzi rodu może zostać odebrane jako brak kompetencji, a nie drobna literówka. ^[1]

Nie oznacza to, że tradycja ustna jest zawsze identyczna w każdej recytacji. Żywy przekaz dopuszcza warianty, improwizację i dostosowanie do odbiorców. Audyt jakości nie polega więc na porównywaniu każdego zdania ze sztywnym „oryginałem”. Należy raczej pytać, czy zachowano rdzeń genealogii, właściwy kontekst, uznane formuły i granice interpretacji.

Formuły, przydomki i rytm jako „szkielet” opowieści

Najważniejszym narzędziem pamięci nie musi być zapisany tekst, lecz dobrze rozpoznawalna forma. Powracająca fraza otwierająca, stały przydomek przodka, układ pochwał, refren albo charakterystyczna kadencja pomagają wykonawcy utrzymać porządek opowieści. Dla słuchaczy są zarazem sygnałem, że przywoływany jest określony repertuar, związany z konkretną rodziną, miejscem lub wydarzeniem.

Ważną funkcję pełnią imiona alternatywne: przydomki, nazwy rodowe, określenia miejsc pochodzenia oraz formuły pochwalne. Jedna osoba może być wspominana nie tylko pod imieniem, lecz także przez obrazową frazę odsyłającą do jej czynu, pozycji albo relacji z innym rodem. Taka formuła działa jak punkt zaczepienia pamięci. Uruchamia następne elementy: nazwisko, linię pokrewieństwa, wydarzenie, zobowiązanie lub konflikt.

Nie jest to jednak mechaniczne „wykuwanie listy”. Formuła może być rozwijana, skracana albo zestawiana z inną zależnie od okazji. Podczas uroczystości rodzinnej jeli może szerzej rozwinąć wątek przodków gospodarza, natomiast w występie publicznym ograniczyć się do rozpoznawalnych nazw i motywów. Kompetencja polega na tym, by wiedzieć, które skróty są dopuszczalne, a które naruszają sens historii.

Rytm organizuje pamięć równie skutecznie jak słowa. Powtarzalny puls dzieli dłuższy przekaz na odcinki, ułatwia wejście kolejnych fraz i pozwala odzyskać tok wykonania po improwizowanym komentarzu. W repertuarze ustnym pauza także może być znacząca: daje miejsce na reakcję odbiorców, podkreśla nazwisko albo oddziela dwa porządki genealogiczne, których nie należy mieszać.

Kora, ngoni i balafon: instrument jako partner pamięci

Instrumenty kojarzone z kulturami Mande nie są wyłącznie dekoracją dla opowiadanej historii. W zależności od regionu i tradycji wykonawczej wspierają strukturę repertuaru, budują napięcie oraz wskazują słuchaczom, jaki rodzaj przekazu właśnie się rozpoczyna. Kora, ngoni i balafon mają odmienne brzmienie, techniki gry oraz konteksty użycia, dlatego nie powinno się traktować ich jako wymiennych symboli „muzyki griotów”. ^[3]

Muzyk grający na tradycyjnym instrumencie w Zarii w Nigerii — Źródło: Pexels | Autor: Jamo photography

Kora, harfa-lutnia o charakterystycznym, wielowarstwowym brzmieniu, umożliwia równoczesne prowadzenie stałego wzoru basowego, figur rytmicznych i melodycznych odpowiedzi na głos. Powracający wzór może stabilizować długą pieśń: wykonawca nie zaczyna każdej frazy od zera, lecz wraca do rozpoznawalnej podstawy muzycznej. Dzięki temu pamięć słowna opiera się na muzycznej ramie.

Ngoni, instrument z rodziny lutni, bywa wykorzystywany w sposób bardziej oszczędny, pulsujący i bezpośredni. Jego krótsze figury mogą wyraźnie zaznaczać tempo opowieści lub wspierać dialog między śpiewakiem a uczestnikami wydarzenia. Balafon natomiast, instrument sztabkowy o bogatej tradycji w Afryce Zachodniej, pozwala budować melodyczne wzory rozpoznawalne dla osób znających dany repertuar.

Trzeba zachować ostrożność wobec popularnego twierdzenia, że instrument „przechowuje” całą historię w dosłownym sensie. Nie działa jak nagranie ani zaszyfrowana księga genealogiczna. Może jednak uruchamiać pamięć wykonawcy, oznaczać przejście do następnego segmentu opowieści i przywoływać emocjonalne skojarzenia wspólnoty. Muzyka jest więc nośnikiem struktury, nastroju i rozpoznawalności, ale nie zastępuje wiedzy osoby, która ją wykonuje.

Dialog z odbiorcami i publiczna korekta przekazu

Przekaz ustny nie powstaje wyłącznie między mistrzem a uczniem. Jest także sprawdzany wobec ludzi, którzy znają część opowieści, pamiętają lokalne wydarzenia albo rozpoznają nazwiska własnej rodziny. Odbiorcy reagują okrzykiem, dopowiedzeniem, śmiechem, milczeniem lub prośbą o rozwinięcie konkretnego wątku. Taka reakcja nie musi oznaczać swobodnego współautorstwa każdej historii, lecz tworzy środowisko, w którym wykonawca jest rozliczany z trafności i wyczucia.

Szczególnie istotne są momenty, gdy osoba starsza, członek rodu albo inny znawca repertuaru dopowiada szczegół, prostuje kolejność lub przypomina wariant znany z innej gałęzi rodziny. W dobrze funkcjonującej tradycji korekta nie musi być kompromitacją. Może stanowić część wspólnej pracy nad pamięcią, o ile odbywa się z poszanowaniem wieku, statusu i prawa do wypowiadania się w danej sprawie.

Jednocześnie publiczność nie zawsze jest neutralnym arbitrem. W rodzinnych sporach różne osoby mogą promować odmienne wersje przeszłości, podkreślać własne zasługi lub pomijać niewygodne związki. Dlatego doświadczenie wykonawcy polega nie tylko na zapamiętywaniu faktów, ale też na rozpoznawaniu, kiedy należy przywołać uznaną formułę, kiedy zaznaczyć istnienie wariantu, a kiedy nie rozstrzygać konfliktu w trakcie ceremonii. ^[2]

Między archiwum żywym a nagraniem cyfrowym

Współczesne nagrania, filmy i archiwa internetowe zmieniły warunki obiegu repertuaru. Mogą zabezpieczać głos starszych wykonawców, ułatwiać naukę diasporze oraz chronić pieśni przed zniknięciem wraz z odejściem konkretnej osoby. Nie rozwiązują jednak automatycznie problemu kontekstu. Nagranie może zachować słowa, lecz nie zawsze wyjaśnia, dla kogo utwór został wykonany, jakie relacje rodzinne były obecne podczas występu i które fragmenty miały charakter sytuacyjny.

Cyfrowa dostępność może także prowadzić do wyrwania repertuaru z jego społecznych granic. Pieśń nagrana podczas prywatnego święta bywa później kopiowana jako anonimowy „tradycyjny utwór afrykański”, choć w rzeczywistości zawiera pochwały konkretnych osób, aluzje do lokalnego konfliktu lub elementy przeznaczone dla określonego kręgu odbiorców. Odpowiedzialne archiwizowanie wymaga więc informacji o języku, miejscu, wykonawcach, dacie, zgodzie na udostępnienie i ograniczeniach dalszego użycia.

Żywa pamięć jeli nie konkuruje z technologią wyłącznie na zasadzie „tradycja przeciw nowoczesności”. Nagranie może być pomocniczym narzędziem, lecz nie zastępuje relacji mistrz–uczeń, znajomości języka ani umiejętności odczytania sytuacji społecznej. Dopiero połączenie pamięci, muzycznej formy, świadomego wykonania i wspólnotowego uznania sprawia, że przekaz pozostaje czymś więcej niż zbiorem dawnych słów.

Głos, oddech i odpowiedź: pamięć ucieleśniona

Instrumentarium mnemoniczne obejmuje także sam sposób używania głosu. Długa recytacja wymaga kontroli oddechu, rozłożenia akcentów oraz umiejętności powrotu do głównej frazy po komentarzu, śmiechu publiczności czy reakcji uczestników ceremonii. Wykonawca nie zapamiętuje wyłącznie ciągu słów, lecz również jego brzmieniowy kształt: gdzie głos ma przyspieszyć, gdzie opaść, które imię należy wyśpiewać szerzej, a które wypowiedzieć niemal jak znak rozpoznawczy.

Pomaga w tym układ wezwania i odpowiedzi. Jedna fraza może zostać podjęta przez uczestników wydarzenia, muzyków albo drugiego śpiewaka. Powtórzenie nie jest wtedy prostym dodatkiem scenicznym. Daje wykonawcy czas na przygotowanie następnego segmentu, utrwala kluczowy motyw w pamięci obecnych i sprawdza, czy wspólnota rozpoznaje przywołany repertuar. Odpowiedź publiczności może też wskazać, że dany wątek ma zostać rozwinięty, ponieważ dotyka ważnej osoby, miejsca albo wydarzenia.

Istotne są gesty, spojrzenia i fizyczne ustawienie wobec słuchaczy. Zwrócenie się ku konkretnej rodzinie, wskazanie starszej osoby lub chwilowe zatrzymanie gry może oznaczać, że następna część przekazu odnosi się właśnie do niej. W tradycji ustnej ciało wykonawcy współtworzy więc system porządkowania pamięci: pomaga odróżnić pochwałę od komentarza, opowieść historyczną od prośby o wsparcie czy fragment przeznaczony dla gospodarzy od części kierowanej do szerszej publiczności.

Język repertuaru i pamięć wielowarstwowa

Pieśń lub genealogia może zawierać archaiczne wyrażenia, formy grzecznościowe, nazwy miejsc, przydomki i obrazy poetyckie, które nie zawsze są w pełni zrozumiałe dla młodszych odbiorców. Nie znaczy to, że są przypadkowymi ozdobnikami. Często zachowują ślady starszego słownictwa, relacji między rodami albo dawnych sposobów opisywania prestiżu. Wykonawca musi wiedzieć nie tylko, jak odtworzyć taką formułę, lecz także kiedy można ją objaśnić współczesnym językiem, a kiedy lepiej pozostawić jej ceremonialną gęstość.

Wielość języków i odmian regionalnych dodatkowo komplikuje przekaz. Obszar kultur Mande nie jest jednolity językowo ani muzycznie, a repertuary przemieszczają się wraz z migracjami, małżeństwami, handlem i życiem diaspor. Ta sama postać historyczna może być znana pod różnymi nazwami, a ta sama pieśń może otrzymać lokalne rozwinięcia. Kompetentne wykonanie nie polega na usuwaniu takich różnic, lecz na rozpoznaniu, które należą do uznanego wariantu, a które wynikają z błędnego połączenia odmiennych tradycji.

Dlatego pamięć jeli ma charakter warstwowy. Obejmuje rdzeń opowieści, ale także repertuar formuł, dźwiękowe znaki przejścia, wiedzę o odbiorcach i świadomość tego, czego nie należy mówić poza właściwą sytuacją. Zapis nutowy, transkrypcja tekstu czy nagranie wideo mogą uchwycić część tych elementów, lecz nie oddają całego systemu zależności. Bez znajomości relacji społecznych nawet poprawnie zapisane słowa mogą zostać odczytane zbyt dosłownie albo użyte w niewłaściwym miejscu.

Improwizacja jako forma dyscypliny

Z perspektywy osoby z zewnątrz improwizacja może sprawiać wrażenie pełnej swobody. W praktyce opiera się na rozbudowanym zasobie gotowych formuł, rytmów, melodii i skojarzeń. Wykonawca wybiera spośród nich odpowiednie elementy, łączy je i rozwija zgodnie z okolicznością. Nie improwizuje od zera; porusza się po repertuarze, którego granice zna dzięki doświadczeniu.

Ta zasada jest szczególnie widoczna w pochwałach. Gdy podczas wydarzenia pojawia się osoba o znanym nazwisku rodowym, wykonawca może przywołać związane z nim motywy, ale dostosować ich długość i ton do sytuacji. Inaczej zabrzmi pochwała podczas kameralnego spotkania rodzinnego, inaczej na scenie festiwalowej, a jeszcze inaczej w chwili napięcia między uczestnikami. Pamięć nie jest tu magazynem nieruchomych informacji, lecz zdolnością do odpowiedzialnego wyboru.

Właśnie dlatego redukowanie tradycji jeli do hasła „afrykański bard” nie oddaje jej złożoności. Pieśń, genealogia, rytm, publiczna reakcja i muzyczny wzór tworzą wspólnie praktykę pamięci, w której znaczenie zależy zarówno od tego, co zostaje przywołane, jak i od tego, dla kogo, przez kogo oraz w jakim momencie zostaje wypowiedziane.

Najważniejsze wnioski

Griot to szerokie określenie, natomiast jeli oznacza w tradycji Mande osobę należącą do dziedzicznej grupy specjalistów od słowa, muzyki, genealogii i mediacji.
Tradycyjny jeli wyróżnia się przynależnością rodzinną, wieloletnią nauką, znajomością repertuaru rodowego oraz uznaniem lokalnej wspólnoty.
Jeli pełni funkcję strażnika pamięci i może uczestniczyć w ceremoniach rodzinnych, obrzędach przejścia oraz publicznym pojednaniu, ale nie zawsze jest kapłanem.
W tradycjach Mande słowo ma znaczenie społeczne i duchowe, dlatego fałszywa genealogia, pochlebstwo lub nieodpowiedzialna opowieść mogą naruszać relacje między rodzinami.
Pojęcie nyama wiąże się z siłą i sprawczością obecnymi w świecie, lecz nie jest prostym odpowiednikiem magii, duszy ani popularnie rozumianej energii.
Zasada Sankofa pochodzi z tradycji Akan, a nie Mande, choć podobnie podkreśla znaczenie pamięci i czerpania wskazówek z przeszłości.